اختفاهای سیارکی
حتما شما هم خورشيد گرفتگي يازدهم مهر را ديديد، ديديد که چهگونه ماه کوچک زمين شکوه خورشيد را به بازي گرفته بود. اما اينگونه نمايشها به ماه و خورشيد محدود نميشوند. صبح چهارشنبه بيستم مهر سيارک کوچک بوليويانا (712 Boliviana) دربرابر ستارهاي دوردست ميايستد. از ديد ما در زمين، سيارک دقيقا از روي ستاره عبور ميکند و مدتي جلوي نور ستاره را ميگيرد. به چنين پديدهاي اختفاي سيارکي ميگوييم.
اختفاهاي سيارکي از جهاتي بسيار شبيه خورشيدگرفتگي اند، آنها فقط در نوار باريکي بر روي زمين ديده ميشوند و فقط چند ثانيه طول ميکشند، هرچه به ميانههاي نوار نزديکتر باشيد، گرفت (اختفاي) طولانيتري ميبينيد و برعکس در ابتدا و انتهاي نوار اختفا شايد فقط کسري از ثانيه طول بکشد. اختفاهايي که سيارکهاي بزرگ درست ميکنند هم طولانيتر اند و هم در نوار بزرگتري روي زمين ديده ميشوند. اما برخلاف خورشيد گرفتگي، ديگر پديدهاي مثل اختفاي جزئي يا حلقوي نداريم؛ چون ستارهها به قدري دورند که قرص ظاهري آنها غير قابل تفکيک است. برعکس خورشيد که در آسمان يک دايره است، ستارهها را منابع نور نقطهاي ميدانيم. اختفاهاي سيارکي پديدههاي نادري نيستند، طوري که اگر از محل خود هم خارج نشويد، هر هفته يک اختفاي مناسب را ميتوانيد رصد کنيد. اما مشکل بزرگ اين است که ستارههايي که مخفي ميشوند اغلب ستارههاي بسيار کمنور هستند.
اختفاهاي سيارکي براي منجان آماتور و حرفهاي ارزشمند اند و رصد آنها تنها روش مستقيم محاسبه اندازه و شکل سيارکهاست. نخستين قمر يک سيارک در يکي از همين پديدهها کشف شد: رصدگران دقايقي پس از پايان اختفاي اصلي، ديدند که ستاره دوباره ناپديد شد. اين اختفاي دوم را قمر سيارک پديد آورده بود.
دادههاي خام رصدي يک اختفاي سيارکي بسيار مهم است. زمان دقيق شروع و پايان اختفا که هر رصدگر بهدست ميآورد براي اندازهگيري اندازه و شکل و تصحيح مدار سيارک به کار ميرود. فرض کنيد شما در تهران مدت زمان گرفت را ۲۵ ثانيه ثبت کنيد و دوست شما در دماوند زمان گرفت را ۱۸ ثانيه به دست آورد. اين اختلاف زمان مربوط به شکل سيارک ميشود.
براي ثبت اختفاهاي سيارکي بهتر است از روشهاي عکاسي يا فيلمبرداري استفاده کنيد چون اينگونه خطاهاي انساني را به حداقل ميرسد. شما ابزاري ميخواهيد که بتوانيد در مدت زمان کوتاهي (يک ثانيه) ستارههايي به کمنوري قدر ۱۰ را ثبت کند. بيشتر CD هايي که امروزه به فروش ميرسند چنين توانايياي دارند. روش عکاسياي که مناسب اين است که تلسکوپ را به سمت ستاره نشانه برويد و صبر کنيد تا چند ثانيه به آغاز اختفا، سپس موتور تلسکوپ را خاموش کنيد و نوردهي را آغاز کنيد. به اين ترتيب ستارههاي در تصوير شما خط مياندازند. چند ثانيه هم بعد از اتمام گرفت نوردهي را تمام کنيد. در عکس شما انگار ميانه رد ستارهاي که مخفي شده پاک شدهاست، چون در آن زمان ستاره پشت سيارک پنهان بودهاست. اگر سيارک نسبتا پرنوري ستاره را پنهان کند، در هنگام گرفت به جاي رد ستاره، رد سيارک ثبت ميشود.
براي اين روش عکاسي سعي کنيد از ميدان ديدهاي باز استفاده کنيد و اگر تلسکوپ شما اشميت-کاسگرين است بهتر است از Focal Reducer استفاده کنيد. با ميدان ديد بازتر ميتوانيد عکسي با نوردهي طولانيتر بگيريد. زمان شروع نوردهي، خاموشکردن موتور تلسکوپ و پايان نوردهي را ثبت کنيد. با دانستن اين زمانها و اندازهگيري رد ستارهها ميتوان زمان دقيق شروع و پايان اختفا را حساب کرد.
حتي اگر اختفايي هم نبينيد، گزارش شما با ارزش است. اين ممکن است به دليل زاويه قرار گرفتن سيارک با شما يا شکل آن باشد. هر نوع دادهاي که از رصد اختفاهاي سيارکها به دست ميآيد، ارزشمند است. چه با چشم رصد ميکنيد چه عکس ميگيريد به ثبت زمانهاي دقيق (در حد يک دهم ثانيه) احتياج داريد
irsience@yahoo.com
