زمین لرزه بم

سه سال قبل در چنین روزی، پنجم دیماه سال 1382 زمین لرزه ای ویرانگر شهر بم و نواحی اطراف آنرا لرزاند. برآوردها، تلفاتی بالغ بر 43000 نفر (حدود یک سوم جمعیت 125000 نفری شهر بم و نواحی اطراف) را نشان می دهند. این زلزله حدود 85 درصد شهرهای بم، بروات و ارگ تاریخی بم را تخریب نمود. وقوع زلزله زرند به فاصله کمی از این زلزله، تسونامی در سوماترا و اندونزی و بعد از آن زلزله هولناک پاکستان نشان داد حوادثی از این دست، همواره انسان را مورد تهدید قرار می دهد. به بهانه سالگرد این مصیبت انسانی، نگاهی داریم به مشخصات فنی این زمین لرزه.

مشخصات زمین شناسی
موقعیت کانونی این زمین لرزه به مختصات 29.01 درجه عرض شمالی و 58.26درجه طول خاوری در حدود 10 کیلومتری جنوب غرب شهر بم قرار داشت و بزرگی آن برابر با 6.8 = Ms بود که در مقایسه با زلزله های بزرگ دنیا بسیار کوچک تر می باشد. از خود شهر بم هیچ زمینلرزه تاریخی تا پیش از پنجم دیماه گزارش نشده است. به سوی شمال غرب بم 4 زمین لرزه بزرگ با بزرگای بیش از 6.5 بین سالهای 1360 تا 1377 در ناحیه گلباف و سیرچ رخ داده است. آمار ده زلزله بزرگ دنیا از سال 1900 به بعد را می توانید در جدول ذیل ملاحظه کنید.

Download file

ژرفای کانونی زلزله بم بر اساس مشاهده نگاشت لرزه اصلی و پسلرزه‌ها 8 کیلومتر برآورد می شود. سازوکار کانونی این زمین لرزه باتوجه به گسل های منطقه دلالت بر گسلش از نوع امتدادلغز راستگرد دارد. نزدیکی زیاد محل وقوع زمین لرزه اصلی با گسل بم (به طول 100 کیلومتر) و همخوانی خوب صفحه شمال جنوبی نشان می دهد که زمین لرزه 82/10/5 بم به احتمال قوی می تواند به فعالیت گسل فوق الذکر نسبت داده شود. نقشه زیر، موقعیت گسل بم را نشان می دهد.

داده‌های شتابنگاری از زمین لرزه بم در 18 ایستگاه شبکه ملی شتابنگاری ایران ثبت شده است (وب سایت مرکز تحقیقات ساختمان و مسکن). نگاشت بدست آمده در ایستگاه بم بیشینه شتاب تصحیح نشده افقی با ترتیب0.8g و0.7g بر روی مولفه‌های افقی شرقی – غربی و شمالی – جنوبی نشان می دهد. همچنین بیشینه شتاب تصحیح نشده0.98g روی مولفه قائم نشان می دهد. مشاهدات اولیه جنبش زمین در ایستگاه بم و همچنین بررسی خرابی ها در بم نمیانگر اثر جهت پذیری قائم به دلیل قرار گیری در حوضه نزدیک گسل است. این اثر را می توان با مشاهده نگاشت مولفه قائم و تغییر مکانهای شدید به سمت بالا و پائین در هنگام لرزه اصلی بم و از سوی دیگر با تغییر مکانهای شدید در راستای عمود بر گسل (شرقی- غربی) توجیه نمود. خرابی ساختمانها و دیوار منازل در جهت های یاد شده و همچنین اظهارات اهالی از نوع جنبش و تکانهای احساس شده نمایانگر چنین اثری می باشد. نزدیکی شتاب عمودی زمین به شتاب گرانشی باعث بوجود آمدن نوعی اثر بی وزنی لحظه ای شده است. بطوریکه بنا به اظهارات شاهدان عینی، اجسام بسیار سنگین نظیر ماشین لباسشوئی و یخچال به سادگی به هوا پرتاب می شدند که در زلزله های قبلی بی سابقه بوده است.

زمین لرزه بم به لحاظ ویژگیهای منحصر بفردش تبدیل به یکی از مخرب ترین زلزله های تاریخ دنیا گردید. جدول ذیل زلزله های بزرگ دنیا با تلفات بیش از 1000 نفر بعد از سال 1990 را نشان می دهد.

Download file

مقاوم سازی ساختمانها
چنانکه در جدول فوق نیز مشاهده می شود، کشورمان ایران منطقه ای ناپایدار می باشد که در طول دوره های زمانی، زمین لرزه هایی با قدرت و بزرگی زیاد را به همراه داشته است. این کشور در محدوده سه پلیت اصلی عربستان، هندوستان و اوراسیا و در بخش میانی کمربند کوهزائی آلپ- هیمالیا که یکی از زلزله خیزترین مناطق جهان به شمار می رود واقع شده است و تحت تاثیر حرکات تکتونیکی این صفحات قرار دارد. لذا، لازم است با تدابیر خاصی در ساخت ساختمانها، از فجایعی مانند آنچه در بم رخ داد جلوگیری کنیم. در راستای این سیاست، کمیته دائمی بازنگری آئین نامه طراحی ساختمانها در برابر زلزله (آئین نامه 2800) تغییراتی در این آئین نامه ایجاد نمود تا حاشیه ایمنی بالاتری برای ساختمانها لحاظ گردد.
تجربه زمین لرزه بم نشان داد که متاسفانه ساختمانهائی که به نوعی بایستی در شرایط بحرانی همانند زلزله همچنان پابرجا باشند (ساختمانهای با اهمیت متوسط و بالا) مانند مراکز مخابراتی، بیمارستانها و مراکز امداد رسانی، مطابق با اصول ساخته نشدند و عملاً کارآئی لازم را در این شرایط نداشتند. لذا، یکی از راهکارهای مورد لزوم در این شرایط، بررسی مقاومت این ساختمانها می باشد. بر این اساس، پس از بررسی ساختمانهای با اهمیت متوسط و بالا از لحاظ سازه ای، سه دسته ساختمان ذیل تشخیص داده می شوند:
الف) ساختمانهائی که مقاومت سازه ای لازم را در برابر زلزله دارند.
ب) ساختمانهائی که مقاومت سازه ای لازم را ندارند اما قابلیت مقاوم سازی را دارند.
پ) ساختمانهائی که مقاومت سازه ای لازم را ندارند و قابل مقاوم سازی نیز نیستند.
گروه الف، قاعدتاً نیاز به هیچ گونه دخل و تصرفی ندارند. ساختمانهای گروه پ نیز بایستی تخریب و دوباره سازی شوند. اما ساختمانهای گروه ب را می توان با استفاده از روشهای خاصی که اصطلاحاً Retrofitting نامیده می شود، در مقابل زلزله مقاوم سازی نمود. از آنجا که این روشها، نوپا هستند و هنوز در کشور ما اطلاعات کاملی از آنها وجود ندارد، لذا لازم است با کمک متخصصین خارجی و عزم ملی در جهت کاهش بلایای طبیعی و همچنین از دست رفتن سرمایه های کشور، از طریق مقاوم سازی ساختمانها و بکارگیری روشهای نوین ساختمان سازی، به گسترش این شاخه از مهندسی عمران در کشور گام برداشت.

مهندس مرتضی قائم پناه
Morteza.ghaempanah@gmail.com