مجموعه ابراهیم خان

ابراهيم خان ظهير الدوله
وي يكي از حكام دوره قاجار بود كه از 1218 هجری قمری در عصر فتحعلي شاه قاجار به حكومت كرمان منصوب و تا پايان عمر ( 1240 هجری قمری) به مدت 22 سال حاكم كرمان و بلوچستان بوده است . در اين مدت وي در سركوبي خوانين محلي در بلوچستان و اطراف آن ناحيه كوشش فراوان نمود و بلوچستان را تحت اقتدار حكومت درآورد . در زمان اين حاكم در كرمان آثار و ابنيه زيادي احداث گرديد اين آثار كه امروزه به مجموعه ابراهيم خان معروفند در ضلع شمالي مجموعه گنجعلي خان و با الهام از معماري عصر صفويه بنا شده اند . معمار مجموعه ، با استناد به كتيبه موجود در مدرسه ، استاد اسماعيل قصاع است . اين مجموعه كه شامل حمام ، آب انبار ، قيصريه ( بازار ) و مدرسه مي باشد ، حدود5000 متر مربع مساحت دارد .

حمام ابراهيم خان
اين حمام مانند ساير حمام هاي سنتي ايران پايين تر از سطح زمين بنا شده است كه اين امر در حفظ گرماي داخل حمام و همچنين آبرساني آن مؤثر بوده است . سر در حمام كه در ضلع جنوبي قيصريه ابراهيم خان واقع شده است ، داراي تزيينات كاشيكاري از نوع خشتي هفت رنگ و طاق آن مقرنسكاري است . از طريق راهروي زاويه دار به بخش رختكن حمام وارد مي شويم . اين فضا داراي گنبد مركزي و ايوان هاي جانبي مي باشد . در مركز آن حوض آبي قرار دارد كه علاوه بر زيبايي فضا در انعكاس نور به داخل رختكن تاثير بسزايي دارد .
تمامي سقف ها بر ستون هايي سنگي استوار شده اند و تزيينات كاربندي زينت بخش آنها مي باشد و پس از گذر از راهروي طولاني و زاويه دار به گرمخانه راه مي يابيم . اصولاً شكل راهروها در محرميت و حفظ فضاي داخلي از ديد مستقيم و جلوگيري از خروج هواي گرم مؤثر بوده است . سقف رختكن نسبتاً كوتاه و بر ستون هاي سنگي استوار شده است . در اين فضا بخشي جهت اعيان و اشراف نيز وجود دارد . خزينه و چال حوض از ديگر عناصر گرمخانه مي باشد . تزيينات گرمخانه حجاري هاي زيبا و كاشي هاي خشتي هفت رنگ مي باشد و نور آن از طريق سقف ها تامين مي شود . استفاده از الگو هاي قرينه و تزيينات منحصر به فرد سقف رختكن از ويژگي هاي اين اثر مي باشد . حمام ابراهيم خان از حمام هاي معتبر شهر محسوب مي شده است . نکته جالب توجه اینکه برخلاف سایر حمام های سنتی کرمان این حمام هنوز هم جهت استحمام مورد استفاده قرار می گیرد و خوشبختانه تا کنون به سفره خانه و یا چایخانه مبدل نگردیده است .

مدرسه ابراهيم خان
از ديگر بناهايي كه از دوران حكومت ابراهيم خان ظهير الدوله و از زمان قاجار بر جاي مانده ، مدرسه ابراهيم خان است . ساختمان اين مدرسه يكي از زيباترين بناهاي عصر قاجاريه در شهر كرمان است .
نقشه بنا از نوع چهار ايواني و حجره ها پيرامون حياط شكل گرفته اند . با استناد به كتيبه موجود در ضلع غربي مدرسه ، استاد اسماعيل قصاع سازنده آن بوده است . درانتهاي ايوان قبله ، محراب زيبايي از كاشي هفت رنگ وجود دارد تمامي بخش هاي مدرسه عناصر تزييني مانند گچ بري ، كشته بري ، مقرنسكاري و كاربندي ديده مي شود . سر در ورودي در ضلع غربي قيصريه ابراهيم خان واقع شده و داراي طاق بندي ، تزيينات كاشي و حجاري بر سنگ يكپارچه است و بر بام سر در جايگاه ساعت قرار دارد كه در سال هاي بعد به مجموعه افزوده شده است . در ضلع جنوبي مدرسه خانه مدرس قرار گرفته است . اين فضا داراي در هاي ارسي با شيشه رنگي مي باشد وتمامي نماهاي آن كاشيكاري شده است .
بلندترين بادگير موجود شهر در اين مكان قرار دارد كه نزديك به شانزده متر ارتفاع دارد . مدرسه مذكور را الهام از معماري عصر صفويه بنا شده است .

بازار ابراهيم خان
اين بازار در ضلع شرقي مدرسه و حمام قرار دارد و به نام قيصريه زرگري شهرت دارد . كاربري آن از گذشته تا به امروز حفظ شده است .
معماري و تناسبات آن با الهام از معماري عصر صفويه مي باشد . تمامي سقف ها داراي كاربندي مي باشند . طول اين بازارچه قريب یکصد متر است كه در حد فاصل آن فضاي بازار قيصريه تعبيه شده و ورودي مدرسه ، حمام ، آب انبار از طريق آن مي باشد . استفاده صحيح از فضاي اين بازار باعث شده كه تا حدودي زيبايي هاي آن حفظ شود و دخل و تصرفات كمتر در آن صورت گرفته است .

آب انبار
آب انبار ابراهيم خان در ضلع شمالي قيصريه واقع شده است و در عصر خويش يكي از آب انبارهاي معتبر شهر كرمان بوده كه آب بخشي از شهر قديم كرمان را تأمين مي نموده است . كمبود ريزشهاي جوي و نزولات آسماني و فقدان آب هاي سطحي جاري ،‌ در بسياري از شهرهاي حاشيه كوير به ويژه شهر كرمان ، ضرورت ذخيره آب را براي مواقع كم آبي ايجاب مي كرده است تا مخازني ساخته شود و آبي گوارا براي مصارف شرب و… فراهم كند . تأمين آب اكثر آب انبارها عمدتاً از طريق قنات ها بوده است . آب انبار از جمله بناهاي عام المنفعه بوده است كه در كنار ساير عناصر شهري مورد استفاده عموم قرار مي گرفته است .
طاق سر در آب انبار ابراهيم خان داراي مقرنسكاري است و كتيبه اي از كاشي خشتي زينت بخش آن مي باشد . اين سر در با دهليزي مسقف و پله كاني سنگي به پا آب راه دارد و مخزن آن در عمق زمين بنا شده است .

امیر لری زاده
amirlorizadeh@gmail.com