دروازه های قدیم کرمان
شهر كرمان سابقا شش دروازه و حصاري دور تا دور داشت . بيرون حصار به فاصله چهار تا شش متر خندق بود و به فاصله هايي در حدود سيصد متر ودر بعضي جاها نیز به طول پانصد متر. در دو طرف هر دروازه يك برج آجري ساخته شده بود بقيه برج ها و حصار از گل رس بود عمق خندق ها در بعضي جاها هشت متر و بعضي جاها شش متر بود و حصار دور تا دور شهر تقريبا ده كيلومتر( يك فرسخ و نيم محلي ) بود شش دروازه فوق هر كدام اسمي مناسب به خود داشت
دروازه رق آباد يا ريگ آباد :
اين دروازه در جنوب شهر واقع و چون هم مرز اراضي رق آباد بود به اين مناسبت بنام رق آباد خوانده مي شد اين دروازه بر سر راه ماهان ، جوپار ، بم و گلباف ، رابر ، راين و جيرفت و بافت و توابع جنوبي كه در طرف جنوب شرقي كرمان واقع بودند قرار داشت و هر صبح و شام قافله هاي سنگين و مسافريني بي شمار خارج و داخل شهر مي شدند مخصوصا ايام تابستان كه ميوه جات از دهات اطراف به شهر حمل مي شد چنانچه شب مي آمدند كه دروازه بسته بود بيرون دروازه در جايي به نام قليونچي كه تقريبا قهوه خانه هاي امروزي بود ، مي ماندند تا آفتاب بزند و دروازه باز شود و چنانچه اذان صبح مي رسيدند به موقع بود و مي توانستند با مختصر بازرسي داخل شوند ( باقيمانده يكي از آنها تا همين چند سال پیش در كوچه اي به همين نام بين خيابان منتظري و 24 آذر وجود داشت كه درخت خشكيدهي آن هنوز هم باقي است )خلاصه ازدحام زيادي توأم با صداي حيوانات به گوش مي رسيد و دروازه بان وظيفه داشت بارهائي كه به شهر حمل مي شد را بازرسي نمايد و چنانچه ميوه فاسد يا گوشت مانده ای رامي ديد آن ها را در خندق مي ريخت و صاحب آن را بازداشت مي كرد و همچنين اشخاص مشكوك را به شهر راه نميدادند مگر آنكه معرف و ضامن بدهند . سر درب اين دروازه ها ستون هاي دو طرف كه به شكل مناره ساخته شده بود تمام كاشيكاري و اشكالي از پهلوان ها از جمله رستم و سهراب و پهلوان اسد بمي كه پهلواني بنام بود نقش بسته بود و درب آن از چوب محكم ضخيم از جنس چنار يا گردو و به ارتفاع چهار متر و پهنای سه متر تا سه متر و نيم ساخته شده بود و گل ميخ هاي آهني به آن نصب و از داخل شب بندي آهني داشت كه با قفلي بسيار بزرگ باز و بسته ميشد دروازه بانها از گروه شش نفري تا هشت نفري و در موقع خطر از گروه های چهل نفري تشكيل مي شدند و اين عده كشيك داشتند و دو نفر دائما مي بايست بيدار بوده و مواظبت نمايند تا كسي درب را باز ننموده و داخل و خارج نشوند و براي استراحت اين گروه در داخل دروازه در دو طرف اطاق هاي متعدد ساخته شده بود . در سال 1314 شمسي به دستور شهرداري كه سابق بلديه ناميده مي شد خراب و خندق هاي اطراف آن را پر نمودند اين دروازه درست مقابل مسجد قائم واقع در خيابان احمدي و در پنجاه متري روبروي آن مسجد واقع بود كه امروز اثري از آن بجاي نمانده است .
دروازه مسجد :
اين دروازه چون نزديك به مسجد جامع كرمان بوده به اين مناسبت به آن دروازه مسجد مي گفتند و درست در اول بازار ميدان مظفري واقع شده بود . يكي از دروازه هايی بود كه جمعيت زيادي از آن داخل و خارج مي شد و بيشتر بار و ميوه ای كه از ماهان و سرآسياب فرسنگي و شهداد كه سابق به آن خبيص مي گفتند و همچنين انگور كه از سيرچ و گلباف كه سابق گوك ناميده مي شد و وارد كرمان می گردید راه عبورشان از همين دروازه بوده . همچنین زائرینی كه از راه لوت مي بايست به مشهد مقدس بروند از همين دروازه خارج مي شدند اين دروازه به دستور سلطان محمد مظفر باني مسجد جامع كرمان ساخته شده و در بهترين محل شهر واقع مي شد. مانند دروازه رق آباد سر درب و دو طرف آن كاشي كاري شده بود ولي بجاي اشكال رستم و پهلوان اسد آياتي از قرآن روي كاشي هاي آبي رنگ حك شده بود كه منظره بسيار جالبي داشته دروازه مسجد چون رو به خرابي گذارده بود و در صدد تعمير آن برنيامدند در سال 1296 شمسي چون بیم فرو ريختن می رفت آن را خراب و مردم كاشي ها و آجر آن را بردند . محل اين دروازه درست در اول بازار مظفري بوده كه در حال حاضر اثري از آن باقي نيست .
دروازه ناصريه :
يكي از بناهاي بزرگ و بسيار عالي كرمان بوده كه بر پنج دروازه ي ديگر كرمان برتري داشته و مجراي آب سعيدي كه در موقع خطر و هجوم دشمن مي بايست خندق ها را پر از آب نمايند در وسط همين دروازه قرار داشته سر در و ستون هاي اين دروازه از كاشي هاي سياه و آبي و بنفش كه اشعاري دل پذير بر آنها نقش داشته ساخته شده بود . راه شهداد و كوهپايه و زرند و راور و ناي بند دهات اطراف اين قصبه ها از همين دروازه بوده بعضي از مورخین كرمان نوشته اند دروازه ناصريه به دستور امير شاهرخ امير تيمور گوركاني ساخته شده است ولي اين روايتي ضعيف است و بعضي عقيده بر آن دارند كه دروازه سلطاني به دستور امير شاهرخ ساخته شده و دروازه ناصريه و برج و خندق اطراف به دستور او تعمير و مرمت شده است خلاصه دروازه ناصريه يكي از دروازه هاي قديمي كرمان بوده و در زمان هجوم لشكريان آغامحمد خان قاجار لطفعلي خان زند از همين دروازه خارج و به طرف بم فرار نمود. محل دقيق اين دروازه در طرف راست خيابان ناصريه اول خيابان ده متري كه سابق كوچه ي عريضي بود و به نام كوچه مريضخانه معروف است واقع شده بود و امروز اثري از آن باقي نيست و در سال 1308 به دستور بلديه خراب و خيابان ناصريه به مناسبت اسم همين دروازه كه در آن قرار داشته احداث و بنام ناصريه نام گذاري گرديد .
دروازه گبري :
اين دروازه در طرف شمال كرمان واقع و چون متصل به محله گبرخانه بوده بنام دروازه گبري معروف بوده . اين دروازه درست مقابل دروازه رق آباد واقع و فاصله بين اين دو درست شش كيلومتر ، يك فرسنگ سابق بوده و ارتفاق اين دروازه قريب سه متر بوده و گويند موقعي كه نادرشاه در سفر دوم به كرمان آمد از همين دروازه با اسب وارد شهر شد و چون دروازه را با قالي و شال زينت داده بودند نادر متوجه كوتاهي دروازه نشد و با اسب كه داخل شد پشت او به چهار چوب گرفت و خراش برداشت ،حاکم شهر خاندان قلي بيگ را مورد عتاب و خطاب قرار داد و آن بيچاره را بطرزي هولناك اعدام نمود كه شرح آن در تاريخ كرمان آمده است . اين دروازه چون بر سر راه خبيص (شهداد) و دهات زرند و راور كوير و دهات گوهپايه واقع شده بود همه روز بارهاي خشكبار و ميوه وهندوانه و خربزه زيادي وارد شهر و دروازه بان هاي آن درآمد خوبي داشتند اين دروازه نيز بسيار قديمي و در همان اوان كه محل گبرخانه را ساخته اند اين دروازه را هم احداث نموده اند . دروازه گبري در وسط خيابان ابوحامد - اول خيابان شمال جنوبي واقع و در سال 1310 به دستور بلديه وقت خراب و امروز اثري از آن باقي نيست . در دو طرف اين دروازه كاشي كاري زيبائي شده بود كه قديمي بودن آن را ميرساند كاشي هاي آن از رنگ سياه و آبي لعاب ديده بود.
دروازه سلطانی :
اين دروازه در حد شمالي ارگ دولتي واقع و محل آن درست در اول كوچه دبيرستان بهمنيار (درب شمالي سازمان آموزش و پرورش استان فعلي ) بوده ، عبور و مرور از اين دروازه كمتر از ساير دروازه ها صورت مي گرفته به لحاظ آن كه در حد جنوب غربي شهر كه ارگ دولتي نيز در همين محل واقع بوده و جمعيت كمي در آن محل زندگی مي کردند متصل بوده و يكي دو محله از شهر راه عبورشان از اين دروازه بوده و آن دو محله يكي محله كليمي ها و ديگر محله دولت خانه كه شاهرخ زرندي در عصر كريم خان حاكم كرمان بوده ساخته است پاسداران اين دروازه از ساير دروازه ها بيشتر بوده چون متصل به ارگ دولتي بوده .اين دروازه به نام دولت نيز خوانده مي شد سر درب و مناره هاي دو طرف اين دروازه با كاشي هاي سياه و قهوه اي كوچك زينت يافته بود روايت ديگر ميگويند این دروازه محله دولت خانه بوده كه به دستور شاهرخ زرندي ساخته شده . اين دروازه چون رو به خرابي و انهدام نهاده بود پيش از دروازه هاي ديگر كرمان خراب و امروز اثري بجز اسم از آن باقي نيست .
دروازه باغ نظر :
اين دروازه چون جلو باغ نظر كه بعدا به آن باغ ستاد مي گفتند واقع شده بود به اين مناسبت به آن دروازه نظر و بعضي اوقات هم به آن دروازه ارگ ميگفتند اين دروازه درست در محل چهار خيابان فلكه بهداري (بيمارستان باهنر) قرار داشته از اين دروازه اياب و ذهاب افراد شخصي صورت نمي گرفته و بيشتر روزها بسته و هر موقع حكومت يا مامورين حكومتي مي خواستند وارد و يا خارج شوند دروازه باز و بسته مي شده و نيز حكومت هائي كه معزول مي شدند در بيرون همين دروازه ميدان كوچكي بود با مردم و با مامورين خداحافظي مي نمودند .اين دروازه را مي توان يكي از دروازه هاي دولتي و مخصوص به مامورين دولت دانست و هر موقع جشن هاي دولتي رخ مي داد اين دروازه را با قالي و پارچه هاي اطلس و چراغ زينت مي دادند اين دروازه از آجر سفيد و نيمه آجرهاي ضربي ساخته شده بود و كاشي در آن به كار نرفته و گويا بر درب سنگ مرمر سفيدي نصب و اسم و باني و تاريخ اتمام دروازه بر آن سنگ منقوش بوده است اين دروازه تا سال 1296 شمسي پابرجا و در اواسط همين سال به دستور رئيس قشون كرمان سردار نصرت خراب و خندق هاي اطراف آن را پر و مسطح مي نمايند و غير از اين دروازه در محل ميدان ارگ فعلي روبروي درب بازار دروازه كوچكي وجود داشت كه به آن هم دروازه ارگ مي گفتند و در طرف چپ اين دروازه اداره نظميه (شهرباني )قرار داشت و تمام ادارات حكومتي در محوطه دروازه ارگ و دروازه نظر قرار داشته كه كه در حال حاضر نيز بيشتر ادارات دولتي از جمله دادگستري و ثبت اسناد و دارائي و شهرباني و بانك ملي و اداره پست و تلگراف و ستاد ارتش در همان اراضي به صورت آبرومندي ساخته شده و استانداري نيز در اول در همين محل قرار داشته . دروازه ارگ در سال 1300 شمسي خراب و خندق هاي اطراف آن را پر و مسطح مي نمايند .
امیر لری زاده
amirlorizadeh@gmail.com
